Nostalji Ne Demek? Kelimenin Hastalıktan Duyguya Uzanan Hikâyesi

Eski bir şarkı radyoda çalmaya başladığında, çocukluğunuzun geçtiği sokaktan geçtiğinizde ya da yıllar önceki bir fotoğrafa baktığınızda içinizde beliren o tatlı ama biraz da buruk his… Bu duygunun adı çoğu zaman “nostalji” olarak konur. Bugün sıcak ve hoş bir duygu gibi anılan nostaljinin ilginç bir geçmişi var: Kelime ilk ortaya çıktığında bir hastalığın adıydı. Bu yazıda nostaljinin anlamını, kökenini ve Türkçedeki yakın anlamlı kelimelerle farkını anlatıyoruz.

Nostalji ne demek?

Nostalji, geçmişte kalmış zamanlara, yerlere, insanlara ya da yaşantılara duyulan özlemdir. Bu özlemde çoğu zaman hem bir mutluluk hem de bir hüzün vardır: Geçmişi güzel anılarla hatırlarız ama o günlerin geri gelmeyecek olması içimizi burkar. Bu yüzden nostalji sık sık “tatlı-buruk” bir duygu olarak tarif edilir.

Kelime gündelik dilde yalnızca kişisel anılar için değil, eski eşyalar, modalar, müzikler ve dönemler için de kullanılır. “Nostaljik tramvay”, “nostalji partisi” ya da “90’lar nostaljisi” gibi ifadeler bu geniş kullanımın örnekleridir.

“de/da” ve “ki” Nerede Ayrı, Nerede Bitişik Yazılır? Kolay Test Yöntemi

×

Kelimenin kökeni

Nostalji kelimesi Yunanca iki kelimenin birleşiminden oluşur:

• Nostos: eve dönüş, yurda dönüş
• Algos: acı, ağrı

Yani kelimenin ilk anlamı “eve dönememenin acısı”, bir başka deyişle yurt özlemidir. Kelimenin kaynağı Yunanca olsa da onu türeten kişi antik çağdan değil, 17. yüzyıldan biridir.

Bir hastalık olarak nostalji

1688 yılında İsviçreli tıp öğrencisi Johannes Hofer, yazdığı tezde yurtlarından uzakta bulunan insanlarda görülen bir durumu anlatmak için “nostalgia” terimini kullandı. Hofer’in gözlemlediği kişiler arasında evlerinden uzakta görev yapan İsviçreli paralı askerler de vardı. Bu insanlar sürekli memleketlerini düşünüyor, halsizleşiyor, iştahlarını kaybediyor ve günlük işlerini yapamaz hale gelebiliyordu.

Uzun bir süre boyunca nostalji, Avrupa’da ciddi bir hastalık gibi ele alındı. Askerî doktorlar bu durumu inceledi, nedenleri ve tedavisi üzerine çeşitli görüşler ortaya atıldı. 19. ve 20. yüzyıllar boyunca kavram yavaş yavaş tıbbi anlamını kaybetti. Önce “yurt özlemi” anlamına, ardından bugünkü gibi daha geniş olan “geçmişe özlem” anlamına kaydı.

Bu dönüşüm, kelimelerin zaman içinde nasıl anlam değiştirebildiğinin güzel bir örneğidir. Yerden yere duyulan özlemi anlatan bir kelime, zamandan zamana duyulan özlemi anlatır hale gelmiştir.

Özlem, hasret, sıla hasreti, hüzün: Farkları neler?

Türkçede nostaljiye yakın anlamlar taşıyan pek çok güzel kelime vardır. Aralarındaki ince farkları bilmek, doğru kelimeyi seçmeyi kolaylaştırır.

Özlem

Özlem, uzakta olan ya da kaybedilen bir kişiye, yere ya da şeye kavuşma isteğidir. Nostaljiden daha geniş bir kelimedir; hâlâ var olan bir kişiyi özlemek için de kullanılır. “Annemi özledim” dediğinizde geçmişe değil, şu an uzakta olan birine duyduğunuz isteği anlatırsınız.

Hasret

Hasret, özlemin daha yoğun ve acılı halidir. Arapça kökenlidir ve edebiyatta, türkülerde çok sık geçer. “Hasret kalmak”, “hasret çekmek” gibi kalıplarla kullanılır.

Sıla hasreti ve gurbet

Sıla, doğup büyünen yer, memleket demektir. Sıla hasreti, memleketinden uzakta yaşayan kişinin yurduna duyduğu özlemdir ve nostaljinin ilk anlamına en yakın Türkçe ifadedir. Gurbet ise insanın memleketinden uzakta bulunduğu yeri ve bu uzaklık halini anlatır. Türk edebiyatı ve halk müziği, gurbet ve sıla temalarıyla doludur.

Hüzün

Hüzün, belirli bir nesnesi olmayabilen, sakin ve derin bir kederdir. Nostaljide çoğu zaman bir hüzün payı bulunur ama her hüzün nostalji değildir. Orhan Pamuk’un “İstanbul: Hatıralar ve Şehir” kitabında şehre sinmiş ortak bir duygu olarak anlattığı “hüzün” kavramı, bu kelimeye yakın dönemde yeniden dikkat çekilmesini sağlamıştır.

Nostaljiyle ilişkili diğer kavramlar

Retro ve vintage

Bu iki kelime genellikle geçmiş dönemlere ait tarz ve eşyalar için kullanılır ve sık sık birbirine karıştırılır. Vintage, genellikle gerçekten geçmiş bir döneme ait olan, o dönemde üretilmiş ürünleri anlatır. Retro ise bugünün ürünlerinde geçmiş dönemlerin tarzını taklit eden tasarımlar için kullanılır. Yani annenizden kalan 70’lerden bir ceket vintage, bugün üretilmiş ama o dönemi hatırlatan bir radyo ise retrodur.

Hiç yaşamadığınız bir döneme özlem

Bazı insanlar hiç yaşamadıkları dönemlere de nostaljik bir ilgi duyar. Doğmadan önceki yılların müziğini, filmlerini ya da sokak fotoğraflarını izlerken benzer bir özlem hissetmek oldukça yaygındır. İngilizcede bu duygu için “anemoia” gibi yeni türetilmiş kelimeler kullanılsa da bunlar henüz sözlüklere yerleşmiş, genel kabul görmüş terimler değildir.

Nostalji neden bu kadar yaygın?

Psikoloji alanında nostalji üzerine yapılan çalışmalar son yıllarda artmıştır. Bu çalışmalarda nostalji, eskiden düşünüldüğü gibi yalnızca olumsuz bir duygu olarak değil, insanların kendi yaşam hikâyelerine anlam kattığı ve sevdikleriyle bağlarını hatırladığı bir deneyim olarak da ele alınmaktadır. Nostaljik anılarda çoğu zaman aile, arkadaşlar, bayramlar ve önemli dönüm noktaları gibi başkalarıyla paylaşılan anlar yer alır.

Reklamcılık ve eğlence sektörünün nostaljiyi sık kullanması da tesadüf değildir. Eski dizilerin yeniden çekilmesi, bir dönemin ambalajlarının yeniden piyasaya sürülmesi ya da eski şarkıların yeni versiyonlarının yapılması, insanların geçmişe duyduğu bu sıcak ilgiye dayanır.

Edebiyatta ve müzikte nostalji

Geçmişe duyulan özlem, edebiyatın en eski temalarından biridir. Kelimenin kökündeki nostos, antik Yunan edebiyatında eve dönüş yolculuklarını anlatan hikâyeler için de kullanılır. Homeros’un Odysseia destanı, kahramanın yıllar süren yolculuğunun ardından evine dönme çabasını anlattığı için bu türün en bilinen örneği olarak anılır.

Türk edebiyatında ise gurbet ve sıla özlemi, halk şiirinden modern şiire kadar uzanan güçlü bir damardır. Âşıkların gurbet türküleri, yurt dışına çalışmaya giden işçilerin hikâyelerini anlatan şarkılar ve eski İstanbul’u anlatan hatırat kitapları, nostaljinin farklı yüzlerini gösterir. Bu eserlerde özlenen şey bazen bir yer, bazen bir insan, bazen de artık var olmayan bir yaşam biçimidir.

Doğru kullanım ve yazım

• Doğru yazım nostaljidir. “Nostalgi” ya da “nostaljı” yanlıştır.
• Sıfat hali nostaljiktir: “Nostaljik bir kafe”, “nostaljik bir şarkı”.
• “Nostalji yapmak” gündelik konuşmada yaygındır: “Eski fotoğraflara bakıp biraz nostalji yaptık.”
• “Nostaljiye dalmak”, “nostalji rüzgârı esmek” gibi ifadeler de sık kullanılır.

Sık sorulan sorular

Nostalji olumsuz bir duygu mu?

Nostaljide hem sıcak hem de buruk duygular bir arada bulunur. Bugün çoğunlukla geçmişi sevgiyle hatırlamak anlamında, olumlu çağrışımlarla kullanılır.

Nostalji ile özlem aynı şey mi?

Tam olarak değil. Özlem, şu anda uzakta olan birine ya da bir şeye de duyulabilir. Nostalji ise daha çok geçmişte kalmış ve geri gelmeyecek zamanlara duyulan özlemi anlatır.

Nostalji kelimesinin Türkçe karşılığı nedir?

Bağlama göre “geçmişe özlem”, “geçmiş özlemi” ya da “sıla hasreti” ifadeleri kullanılabilir. Ancak gündelik dilde “nostalji” kelimesi yerleşmiş durumdadır.

İlgili yazılar

• Malumat ne demek?
• En sık yapılan yazım yanlışları