Ekinoks ve Gündönümü Ne Demek? Mevsimler Nasıl Oluşur?

Her yıl Mart ve Eylül aylarında “bugün gece ile gündüz eşit”, Haziran ve Aralık aylarında ise “yılın en uzun gündüzü” ya da “yılın en uzun gecesi” haberleri gündeme gelir. Bu günlerin gökbilimdeki adları ekinoks ve gündönümüdür. Bu yazıda iki kavramın ne anlama geldiğini, hangi tarihlere denk geldiğini ve mevsimlerin nasıl oluştuğunu anlatıyoruz.

Ekinoks ne demek?

Ekinoks, Latince “eşit gece” anlamına gelen aequinoctium kelimesinden gelir. Türkçede gece-gündüz eşitliği olarak da adlandırılır. Ekinoks, Güneş’in gökyüzündeki yıllık görünür yolunda gök ekvatorunu kestiği andır. Bu anda Güneş ışınları öğle vakti Ekvator’a dik açıyla düşer ve Dünya’nın her yerinde gece ile gündüz yaklaşık olarak eşitlenir.

Yılda iki ekinoks vardır:

Malumat Ne Demek? Kökeni, Anlamı ve Malumatfuruş Kime Denir?

×

• İlkbahar ekinoksu (Mart ekinoksu): Genellikle 20 ya da 21 Mart’a denk gelir. Kuzey yarımkürede ilkbaharın, güney yarımkürede sonbaharın gökbilimsel başlangıcıdır.
• Sonbahar ekinoksu (Eylül ekinoksu): Genellikle 22 ya da 23 Eylül’e denk gelir. Kuzey yarımkürede sonbaharın, güney yarımkürede ilkbaharın başlangıcı kabul edilir.

Gündönümü ne demek?

Gündönümü, Güneş’in öğle vakti gökyüzünde ulaştığı yüksekliğin yıl içinde en fazla ya da en az olduğu gündür. Bu günlerde gündüz ya da gece yılın en uzun süresine ulaşır ve ardından gün uzunlukları ters yönde değişmeye başlar. Adındaki “dönüm” de bu yön değişikliğini anlatır.

• Yaz gündönümü (Haziran gündönümü): Genellikle 20 ya da 21 Haziran’da gerçekleşir. Güneş ışınları öğle vakti Yengeç Dönencesi’ne dik açıyla düşer. Kuzey yarımkürede yılın en uzun gündüzü ve en kısa gecesi yaşanır.
• Kış gündönümü (Aralık gündönümü): Genellikle 21 ya da 22 Aralık’ta gerçekleşir. Güneş ışınları Oğlak Dönencesi’ne dik açıyla düşer. Kuzey yarımkürede yılın en uzun gecesi yaşanır ve ertesi günden itibaren gündüzler uzamaya başlar.

Tarihler neden her yıl biraz değişir?

Takvim yılı 365 gün, tropik yıl ise yaklaşık 365 gün 6 saattir. Aradaki fark nedeniyle ekinoks ve gündönümü anları her yıl yaklaşık 6 saat ileri kayar; artık yıllarda eklenen 29 Şubat ise bu kaymayı geri alır. Ayrıca bu olaylar belirli bir anda gerçekleşir; o an, dünyanın farklı saat dilimlerinde farklı takvim günlerine denk gelebilir. Bu yüzden tarihler bir iki gün arasında değişir.

Mevsimler nasıl oluşur?

Mevsimlerin nedeni, Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığının değişmesi değildir. Hatta Dünya, Güneş’e en yakın konumuna (günberi) Ocak ayının başında, yani kuzey yarımkürede kış ortasında ulaşır. Mevsimleri oluşturan asıl etken, Dünya’nın dönme ekseninin yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,4 derece (23°27′) eğik olmasıdır.

Bu eğiklik nedeniyle Dünya, Güneş’in çevresinde dolanırken yılın bir döneminde kuzey yarımküre, diğer döneminde güney yarımküre Güneş’e daha dönük olur. Güneş’e dönük yarımkürede:

• Güneş ışınları yere daha dik açıyla düşer ve birim alana daha fazla enerji ulaşır.
• Gündüzler daha uzun sürer, dolayısıyla yeryüzü daha uzun süre ısınır.

Bu iki etkinin birleşimi yazı oluşturur. Diğer yarımkürede ise ışınlar daha eğik gelir, gündüzler kısalır ve kış yaşanır.

Ekinoks günü gece ve gündüz tam olarak eşit mi?

Tam olarak değil. Atmosfer, ufka yakın güneş ışığını kırarak Güneş’i gerçek konumundan biraz daha yukarıda görmemize yol açar. Ayrıca gün doğumu ve batımı, Güneş’in merkezine göre değil üst kenarına göre hesaplanır. Bu nedenlerle ekinoks günü gündüz, geceden birkaç dakika daha uzun olur. Gece ile gündüzün gerçekten eşit olduğu gün, bulunduğunuz enleme göre ekinokstan birkaç gün önce ya da sonra gerçekleşir.

Dönenceler ve kutup daireleri

Eksen eğikliği, Dünya üzerindeki bazı önemli çizgileri de belirler. Yaklaşık 23°27′ kuzey enlemindeki Yengeç Dönencesi ve aynı güney enlemindeki Oğlak Dönencesi, Güneş ışınlarının dik açıyla düşebildiği en uç noktalardır. Yaklaşık 66°33′ enlemlerindeki kutup dairelerinin ötesinde ise gündönümü dönemlerinde Güneş’in hiç batmadığı ya da hiç doğmadığı günler yaşanır.

Sık sorulan sorular

Türkiye’de yılın en uzun günü hangisidir?

Türkiye kuzey yarımkürede olduğu için yılın en uzun gündüzü Haziran gündönümünde, genellikle 20-21 Haziran’da yaşanır. En uzun gece ise Aralık gündönümüne, genellikle 21-22 Aralık’a denk gelir.

Ekinoks ile mevsimlerin başlangıcı aynı mı?

Gökbilimsel olarak mevsimler ekinoks ve gündönümü anlarıyla başlar. Meteorolojide ise istatistiksel kolaylık için mevsimler tam aylarla ayrılır; örneğin kuzey yarımkürede meteorolojik yaz 1 Haziran’da başlar.

Ekvator’da mevsimler yaşanır mı?

Ekvator ve çevresinde gün uzunluğu yıl boyunca yaklaşık 12 saattir ve sıcaklık farkları küçüktür. Bu bölgelerde mevsimler sıcaklıktan çok yağışlı ve kurak dönemlerle kendini gösterir.

Sonuç

Ekinoks, Güneş’in gök ekvatorunu kestiği ve gece ile gündüzün yaklaşık eşitlendiği andır; yılda Mart ve Eylül’de olmak üzere iki kez gerçekleşir. Gündönümü ise Haziran ve Aralık’ta, yılın en uzun gündüzünün ya da gecesinin yaşandığı günlerdir. Her ikisinin de ve mevsimlerin temel nedeni, Dünya’nın ekseninin yaklaşık 23,4 derece eğik olmasıdır.

İlgili yazılar

• Artık yıl nedir?
• Ay’ın evreleri nasıl oluşur?