Empati Ne Demek? Sempati, Antipati ve Apati ile Farkı

“Biraz empati kur”, “Sempatik biri”, “Ona karşı bir antipati besliyorum”… Gündelik konuşmada sık duyduğumuz bu kelimeler aynı kökten gelir ve bu yüzden kolayca birbirine karışır. Özellikle empati ile sempati çoğu zaman aynı anlamda kullanılır; oysa ikisi farklı şeyleri anlatır. Bu yazıda empatinin ne demek olduğunu, kelimenin nereden geldiğini ve benzer kavramlarla arasındaki farkları örneklerle açıklıyoruz.

Empati ne demek?

Empati, bir kişinin kendini başka birinin yerine koyarak onun ne hissettiğini ve ne düşündüğünü anlamaya çalışmasıdır. Empati kuran kişi karşısındakinin durumuna kendi penceresinden değil, onun penceresinden bakmaya çalışır. “Ben olsam ne yapardım?” sorusundan çok “O şu anda ne yaşıyor olabilir?” sorusunu sorar.

Türkçede empati için zaman zaman “eşduyum” ya da “duygudaşlık” gibi karşılıklar önerilmiştir. Ancak gündelik dilde en yaygın kullanılan biçim, yabancı kökenli “empati” kelimesidir.

En Sık Yapılan Yazım Yanlışları: Herkes mi Herkez mi, Yanlış mı Yalnış mı?

×

Örnek cümleler

• “İşini kaybeden arkadaşımı dinlerken ona akıl vermek yerine önce ne hissettiğini anlamaya çalıştım; ona empatiyle yaklaşmak istedim.”
• “Müşterinin öfkesini kişisel algılamadan, onun yaşadığı sorunu anlamaya çalışan bir çalışan empati kurabiliyor demektir.”
• “Bu kararı alırken çocukların gözünden bakmayı unutmayalım, biraz empati yapalım.”

Kelimenin kökeni

Empati, sempati, antipati ve apati kelimelerinin hepsi Yunanca pathos kökünden gelir. Pathos; duygu, acı, yaşantı gibi anlamlar taşır. Kelimelerin başındaki ekler anlamı değiştirir:

• Em-pati: “içinde” anlamına gelen en ekiyle, “duygunun içine girmek”.
• Sem-pati: “birlikte” anlamına gelen syn ekiyle, “birlikte hissetmek”.
• Anti-pati: “karşı” anlamındaki anti ile, “karşıt duygu”.
• A-pati: olumsuzluk bildiren a ekiyle, “duygusuzluk”.

İlginç olan, empati kelimesinin görece yeni olmasıdır. İngilizcedeki “empathy” kelimesi 20. yüzyılın başında, psikolog Edward Titchener tarafından Almanca Einfühlung (“içine hissetmek”) kavramının karşılığı olarak türetilmiştir. Einfühlung kavramı ise önceleri daha çok sanat ve estetik alanında, insanın bir sanat eserine duygusal olarak “girmesini” anlatmak için kullanılıyordu. Kelime zamanla psikolojiye ve gündelik dile geçmiştir.

Empati ile sempati arasındaki fark

Türkçede “sempati” kelimesi daha çok birine karşı duyulan hoşlanma, yakınlık ve cana yakın bulma duygusunu anlatır. “Ona karşı bir sempatim var” dediğimizde o kişiyi sevdiğimizi, hoş bulduğumuzu söyleriz. Sempatik kelimesi de “sevimli, cana yakın” anlamında kullanılır.

Empati ise birini sevmek ya da hoş bulmakla ilgili değildir. Hiç hoşlanmadığınız ya da fikirlerine katılmadığınız bir kişinin duygularını da anlamaya çalışabilirsiniz. Empati, onaylamak değil, anlamaktır.

Kısaca özetlemek gerekirse:

• Sempati: “Seni seviyorum, bana yakın geliyorsun.”
• Empati: “Şu anda ne hissettiğini anlamaya çalışıyorum.”

İngilizcedeki “sympathy” ile karıştırmayın

Bir dilden başka bir dile geçen kelimeler bazen farklı anlam kazanır. İngilizcedeki “sympathy” daha çok birinin acısına üzülme, başsağlığı dileme ve acıma duygusunu anlatır. Türkçedeki “sempati” ise bu anlamdan uzaklaşmış, daha çok “hoşlanma” anlamına yerleşmiştir. İngilizce metinleri çevirirken “sympathy” kelimesini her zaman “sempati” diye aktarmak bu yüzden anlam kaymasına yol açabilir.

Antipati ve apati ne demek?

Antipati

Antipati, sempatinin karşıtıdır. Birine ya da bir şeye karşı duyulan, çoğu zaman açıklaması zor olan soğukluk ve hoşlanmama duygusudur. “Nedenini bilmiyorum ama o sunucuya karşı bir antipatim var” cümlesinde olduğu gibi kullanılır. Böyle birine “antipatik” denir.

Apati

Apati, duygusal tepkisizlik, ilgisizlik ve isteksizlik halidir. Kişi olaylara karşı duyarsız, kayıtsız görünür. Gündelik dilde “Bu konuya karşı toplumda bir apati var” gibi, ilgi ve duyarlılığın azaldığını anlatmak için kullanılır. Psikolojide ise daha özel bir anlamı vardır ve bazı durumlarda uzman değerlendirmesi gerektiren bir belirti olarak ele alınır.

Empatinin farklı yönleri

Psikoloji literatüründe empati çoğunlukla iki yönüyle ele alınır:

• Bilişsel empati: Karşıdaki kişinin ne düşündüğünü ve neden öyle davrandığını zihinsel olarak anlayabilme. “Neden bu kadar kızdığını anlıyorum” diyebilmek.
• Duygusal empati: Karşıdaki kişinin duygusunu bir ölçüde kendi içinde de hissetme. Birinin üzüntüsüne tanık olunca içinizin burkulması bu türe örnektir.

Bu iki yön her zaman bir arada bulunmaz. Birinin ne hissettiğini çok iyi anlayıp yine de duygusal olarak etkilenmemek mümkündür. Bazı kaynaklar bunlara üçüncü bir boyut olarak, anlamanın ötesine geçip yardım etme isteğini ifade eden “şefkatli empati”yi de ekler.

Empati kurmak nasıl bir şeydir?

Empati çoğu zaman büyük sözler gerektirmez. Günlük hayatta şu davranışlar empatik bir tutumun parçası olarak görülür:

• Karşınızdakinin sözünü kesmeden, cevap hazırlamak yerine gerçekten dinlemek.
• Duyguyu küçümsememek: “Abartıyorsun” yerine “Bu seni gerçekten üzmüş gibi görünüyor” diyebilmek.
• Hemen çözüm önermek yerine önce ne istediğini sormak; bazen insanlar yalnızca dinlenmek ister.
• Kendi deneyiminizi anlatırken konuyu kendinize çekmemek.

Empatiyle karıştırılan davranışlar

Gündelik hayatta iyi niyetle yapılan bazı davranışlar empati sanılır, ama aslında karşıdaki kişiye anlaşılmadığı hissini verebilir:

Hemen karşılaştırmak

Biri yaşadığı zor bir durumu anlattığında “Bu da bir şey mi, benim başıma gelenleri bir dinle” diye söze girmek, konuşmanın odağını karşıdaki kişiden alır. Kendi deneyiminizi paylaşmak bazen bağ kurmaya yardımcı olur, ama bunun karşınızdakinin yaşadığını küçümseyecek şekilde yapılmaması gerekir.

Hemen olumluya çevirmek

“Her işte bir hayır vardır”, “Daha kötüsü de olabilirdi” gibi sözler çoğu zaman teselli etmek için söylenir. Ancak kişi henüz duygusunu yaşarken bu sözler, “Üzülmene gerek yok” mesajı gibi algılanabilir. Önce duyguyu kabul etmek, ardından umut veren sözlere geçmek daha etkili olur.

Acımak

Acıma, karşıdaki kişiye yukarıdan bakan bir tutum taşıyabilir. Empati ise iki kişiyi eşit bir konumda tutar: “Senin yerinde olsam ben de zorlanırdım” demek, “Zavallı” demekten çok farklıdır.

Doğru kullanım ve yazım

• Doğru yazım empatidir; “empathi” ya da “emphati” gibi biçimler yanlıştır.
• “Empati kurmak” en yaygın kullanımdır. “Empati yapmak” da gündelik dilde sık duyulur.
• Sıfat olarak “empatik” kullanılır: “Empatik bir yönetici”.
• Sempati, antipati, apati kelimelerinin sıfat halleri de “-ik” ekiyle yapılır: sempatik, antipatik, apatik.

Sık sorulan sorular

Empati kurmak, karşımdakine hak vermek anlamına mı gelir?

Hayır. Empati, karşınızdakinin duygularını ve bakış açısını anlamaya çalışmaktır. Onunla aynı fikirde olmanız ya da davranışını onaylamanız gerekmez.

“Sempati duymak” ile “empati kurmak” aynı şey mi?

Değil. Sempati duymak birine karşı yakınlık ve hoşlanma hissetmektir. Empati kurmak ise hoşlansanız da hoşlanmasanız da onun yaşadığını anlamaya çalışmaktır.

Empati öğrenilebilir mi?

Empatinin bir kısmı kişilik ve yaşantıyla ilgili olsa da dinleme, soru sorma ve farklı bakış açılarını düşünme gibi alışkanlıklarla geliştirilebildiği yaygın olarak kabul edilir. Okullarda ve iş yerlerinde iletişim eğitimlerinin önemli bir parçası da budur.

İlgili yazılar

• Deyim ile atasözü arasındaki fark
• Malumat ne demek?