Kuşlar Neden V Şeklinde Uçar? Göçmen Kuşların Enerji Taktiği

Sonbahar ve ilkbahar aylarında başımızı kaldırdığımızda bazen gökyüzünde kusursuz bir V harfi çizerek ilerleyen kuş sürüleri görürüz. Kazlar, turnalar, karabataklar ve pelikanlar bu düzenle uzun mesafeler kat eder. Bu görüntü o kadar düzenlidir ki insan ister istemez bunun bir anlamı olup olmadığını merak eder. Bilim insanlarına göre V düzeni tesadüf değildir; kuşların uzun yolculuklarda enerji tasarrufu yapmasını ve birbirini gözden kaybetmemesini sağlayan akıllıca bir stratejidir.

Her kanat çırpışı havada bir iz bırakır

Bir kuş kanat çırptığında, kanadın altındaki hava basıncı üstündekinden daha yüksek olur. Bu basınç farkı kuşu havada tutar. Ancak kanadın uç kısmında yüksek basınçlı alttaki hava, alçak basınçlı üst tarafa doğru kıvrılarak geçer. Böylece her kanat ucunun arkasında dönen bir hava girdabı oluşur.

Bu girdabın etkisi kuşun hemen arkasında ve biraz yanında farklıdır. Kanat ucunun tam arkasındaki bölgede hava aşağı doğru iterken, kanat ucunun biraz dışında kalan bölgede havada yukarı doğru bir akım oluşur. Havacılıkta bu yukarı akıma “upwash” denir.

Artık Yıl Nedir? Şubat Neden Bazı Yıllarda 29 Gün Çeker?

×

V düzeni neden işe yarar?

Arkadan gelen bir kuş, öndeki kuşun kanat ucunun biraz arkasına ve yanına yerleşirse bu yukarı doğru hava akımından faydalanabilir. Adeta hafif bir rüzgâr tarafından yukarı taşınıyormuş gibi olur ve havada kalmak için daha az çaba harcar. Her kuş bir öndekinin çaprazına yerleştiğinde ortaya doğal olarak V ya da tek kollu bir çizgi şekli çıkar.

Bu fikir uzun süre bir teori olarak kaldı; çünkü kuşların gerçekten bu noktalara yerleşip yerleşmediğini uçuş sırasında ölçmek çok zordu. 2014 yılında Nature dergisinde yayımlanan bir araştırma bu konuda önemli bir adım oldu. İngiliz ve Avusturyalı araştırmacılar, insanlar tarafından yetiştirilip göç yolu öğretilen kelaynakların (Geronticus eremita) sırtına son derece hassas konum ve hareket kaydedicileri yerleştirdi. Veriler, kuşların aerodinamik açıdan en uygun noktalara yakın yerlerde uçtuğunu ortaya koydu.

Araştırmanın en şaşırtıcı bulgusu kanat çırpma zamanlamasıyla ilgiliydi. Kuşlar kanat çırpışlarını öndeki kuşla, yukarı akımı en iyi yakalayacak şekilde ayarlıyordu. Bir kuş öndekinin tam arkasına geçtiğinde ise zamanlamasını tersine çeviriyor, böylece aşağı iten hava akımının olumsuz etkisini azaltıyordu. Kısacası kuşlar, çevrelerindeki görünmez hava akımlarını bir şekilde algılayıp buna göre davranıyordu.

Kelaynak ve Türkiye bağlantısı

Bu araştırmada kullanılan kelaynak, Türkiye için özel bir türdür. Şanlıurfa’nın Birecik ilçesi, bu türün yaşadığı sayılı yerlerden biri olarak bilinir ve kelaynakların korunması için burada uzun yıllardır çalışmalar yürütülmektedir. Dünyada nesli tehlike altında olan bu kuşların V düzeninde uçuşunun ayrıntılı olarak incelenmesi, bilim tarihine de ilginç bir not olarak geçti.

Önde uçmak en yorucu görevdir

V düzeninde herkes aynı kazancı elde etmez. En öndeki kuş, önünde yararlanabileceği bir hava akımı olmadığı için en fazla çabayı harcar. Bu yüzden pek çok türde lider sabit değildir; kuşlar belirli aralıklarla yer değiştirir ve öndeki kuş yorulduğunda geriye geçerek dinlenir. Kelaynaklarla yapılan araştırmalarda da kuşların öndeki ve arkadaki pozisyonlar arasında dönüşümlü olarak yer değiştirdiği gözlemlenmiştir.

Pelikanlarla yapılan daha eski bir araştırma da bu düzenin faydasını farklı bir yoldan göstermişti. Eğitilmiş pelikanlar bir tekneyi ya da hafif bir uçağı takip ederken kalp atışları ölçülmüş ve düzen içinde uçan kuşların kalp atış hızının tek başına uçanlara göre belirgin biçimde daha düşük olduğu görülmüştü.

Yalnızca enerji meselesi değil

V düzeninin tek faydası aerodinamik değildir. Bu şekil, her kuşun önündeki kuşları görebilmesine de olanak tanır. Kuşlar birbirine çarpmadan, sürünün yönünü ve hızını izleyerek uçabilir. Uzun göç yollarında bir arada kalmak, yolunu kaybetmemek ve deneyimli bireyleri takip etmek, özellikle genç kuşlar için hayati olabilir. Kazların uçarken sürekli ses çıkarması da sürü içindeki iletişimin bir parçası olarak yorumlanır.

Her kuş V şeklinde uçmaz

V düzeni genellikle uzun kanatlı, görece ağır ve uzun mesafe göç eden kuşlarda görülür. Kazlar, turnalar, ördeklerin bazı türleri, karabataklar, ibisler ve pelikanlar bu grubun bilinen örnekleridir.

Leylekler ve yırtıcı kuşlar ise farklı bir yöntem kullanır. Bu kuşlar güneşin ısıttığı yerden yükselen sıcak hava akımlarına, yani termiklere binerek spiral çizerek yükselir, sonra süzülerek yol alır. İstanbul Boğazı üzerinde sonbaharda görülen büyük leylek ve yırtıcı kuş göçleri bu şekilde gerçekleşir. Sığırcıklar gibi küçük kuşlar ise sıkı sürüler halinde, anlık yön değişiklikleriyle adeta tek bir canlı gibi hareket eder.

Ayrıca her sürü kusursuz bir V çizmez. Çoğu zaman bir kolu diğerinden uzun olan asimetrik bir V, bir J harfi ya da çapraz tek bir çizgi görülür. Rüzgârın yönü, sürüdeki kuş sayısı ve bireylerin yorgunluğu şekli sürekli değiştirir.

Kuşlar göç yolunu nasıl bulur?

V düzeni kuşların nasıl uçtuğunu açıklar, ama binlerce kilometrelik yolu nasıl bulduklarını açıklamaz. Bilim insanları göçmen kuşların yön bulmak için tek bir yönteme değil, birkaç farklı ipucuna birlikte başvurduğunu düşünmektedir:

• Güneşin konumu: Gündüz göç eden kuşlar güneşin gökyüzündeki yerini, günün saatini de hesaba katarak bir pusula gibi kullanabilir.
• Yıldızlar: Gece göç eden bazı türlerin, gökyüzünün kutup yıldızı çevresinde dönen yıldız desenlerinden yön bulduğu deneylerle gösterilmiştir.
• Dünya’nın manyetik alanı: Pek çok kuşun manyetik alanı algılayabildiği ve bunu yön bulmada kullandığı kabul edilir; bu yeteneğin tam olarak nasıl çalıştığı ise hâlâ araştırılmaktadır.
• Yer şekilleri: Kıyı şeritleri, nehir vadileri ve dağ sıraları gibi belirgin coğrafi işaretler, özellikle deneyimli kuşlar için yol gösterici olabilir.

Havacılık kuşlardan ilham alıyor

Kuşların bu taktiği mühendislerin de ilgisini çekmiştir. Havacılıkta, uçakların birbirinin kanat ucu girdaplarından yararlanacak şekilde belirli mesafelerle art arda uçması halinde yakıt tüketiminin azaltılıp azaltılamayacağı üzerine çeşitli deneme uçuşları ve araştırmalar yapılmıştır. Güvenlik gereklilikleri nedeniyle bu fikir henüz yolcu uçuşlarında olağan bir uygulama haline gelmemiştir, ancak doğadan öğrenilen bir çözümün teknolojiye nasıl ilham verebileceğinin güzel bir örneğidir.

Sık sorulan sorular

Sürünün lideri hep aynı kuş mu?

Genellikle hayır. Birçok türde öndeki pozisyon dönüşümlü olarak paylaşılır. En yorucu yer olduğu için kuşlar belirli aralıklarla yer değiştirir.

Kuşlar V düzenini doğuştan mı bilir?

Kuşların hava akımlarını algılayıp komşularına göre konum alması büyük ölçüde içgüdüseldir. Ancak göç yollarının öğrenilmesinde deneyimli bireyleri takip etmenin önemli bir rolü vardır. Kelaynak projesinde genç kuşlara göç yolunun hafif bir uçağı takip ettirilerek öğretilmesi de bu yüzdendir.

Göçmen kuşlar en çok hangi aylarda görülür?

Kuzey yarımkürede kuşların büyük kısmı sonbaharda güneye, ilkbaharda ise kuzeye göç eder. Göçün zamanlaması türe ve bölgeye göre değişir; günlerin kısalıp uzaması bu zamanlamada önemli bir işaret olarak kabul edilir.

İlgili yazılar

• Ekinoks ve gündönümü ne demek?
• Deniz mili ve knot ne demek?