Deniz Suyu Neden Tuzludur? Tuzun Kaynağı ve Denizlerimizin Tuzluluk Farkları

Denizde yüzerken ağzınıza kaçan birkaç damla su, okyanusların ne kadar tuzlu olduğunu hemen hatırlatır. Oysa denizleri besleyen nehirlerin suyu tatlıdır. Bu çelişki, insanların yüzyıllardır sorduğu bir soruyu doğurur: Deniz suyu neden tuzludur ve bu tuz nereden gelir? Bu yazıda tuzun kaynağını, denizlerin neden zamanla tatlılaşmadığını ve Türkiye’yi çevreleyen denizlerin tuzluluk farklarını anlatıyoruz.

Okyanus suyu ne kadar tuzludur?

Okyanus suyunun ortalama tuzluluğu binde 35 civarındadır. Bu, bir litre deniz suyunda yaklaşık 35 gram çözünmüş tuz bulunduğu anlamına gelir. Bu tuzun büyük bölümü sofra tuzu olarak bildiğimiz sodyum klorürdür; bunun yanında magnezyum, sülfat, kalsiyum ve potasyum gibi başka iyonlar da vardır. Okyanuslardaki tuz o kadar fazladır ki, hepsi çıkarılıp karalara eşit biçimde yayılsaydı yüksekliği 150 metreyi aşan bir katman oluştururdu.

Tuz nereden geliyor?

Kayaların aşınması ve nehirler

Tuzun başlıca kaynağı karalardaki kayalardır. Yağmur suyu, havadaki karbondioksiti bir miktar çözdüğü için hafif asidiktir. Bu su kayaların üzerinden akarken minerallerin bir kısmını çözer ve iyonlara ayırır. Nehirler bu çözünmüş mineralleri milyonlarca yıl boyunca denizlere taşır. Nehir suyunun tatlı gelmesi, içindeki mineral miktarının tadı etkilemeyecek kadar düşük olmasındandır; yine de her nehir denize az miktarda tuz taşır.

Gökyüzü Neden Mavidir? Rayleigh Saçılmasını Sade Bir Dille Anlatıyoruz

×

Deniz tabanındaki kaynaklar

Tuzun ikinci önemli kaynağı okyanus tabanıdır. Levha sınırlarında bulunan hidrotermal bacalardan, yer kabuğunun derinliklerinden ısınmış ve mineral yüklü sular çıkar. Deniz altı volkanik faaliyetler de suya çeşitli mineraller katar.

Buharlaşma tuzu geride bırakır

Denizlerden sürekli su buharlaşır; ancak buharlaşan yalnızca sudur, tuz geride kalır. Buharlaşan su yağmur olarak karalara düşer, kayaları aşındırır ve yeniden nehirlerle denize döner. Bu döngü, suyun sürekli yenilendiği ama tuzun denizde biriktiği bir sistem oluşturur.

Denizler giderek daha mı tuzlu oluyor?

Bilim insanlarının genel görüşü, okyanusların tuzluluğunun jeolojik zaman ölçeğinde yaklaşık bir denge düzeyine ulaştığı yönündedir. Denizlere giren tuz kadar, deniz tabanındaki tortulara karışarak ya da yeni mineraller oluşturarak sistemden çıkan tuz da vardır. Bu nedenle okyanuslar kısa vadede belirgin şekilde tuzlanmaz; ancak bölgesel olarak buharlaşma, yağış ve buzulların erimesi gibi etkenlerle tuzluluk değişebilir.

Türkiye’nin denizleri neden farklı tuzlulukta?

Türkiye’yi çevreleyen denizler, tuzluluk bakımından birbirinden oldukça farklıdır. Bunun nedeni; buharlaşma miktarı, denize dökülen akarsular, yağış ve denizlerin birbirine bağlanma biçimidir.

• Karadeniz: Yüzey tuzluluğu yaklaşık binde 17-18’dir. Tuna, Dinyeper, Dinyester gibi büyük nehirlerin getirdiği bol tatlı su ve görece serin iklim nedeniyle buharlaşmanın düşük olması, Karadeniz’i dünya ortalamasının yaklaşık yarısı kadar tuzlu kılar.
• Akdeniz: Tuzluluğu binde 38-39 dolayındadır. Sıcak iklim nedeniyle buharlaşma yüksek, denize dökülen tatlı su ise görece azdır. Bu yüzden Akdeniz okyanus ortalamasından daha tuzludur.
• Ege Denizi: Akdeniz’e bağlı olduğu için tuzluluğu yüksektir, ancak kuzeyde Çanakkale Boğazı’ndan gelen daha az tuzlu su bu bölgede tuzluluğu bir miktar düşürür.
• Marmara Denizi: İki katmanlı ilginç bir yapıya sahiptir. Yüzeyde Karadeniz’den gelen az tuzlu su, derinde ise Akdeniz kökenli çok daha tuzlu su bulunur. İki katman arasındaki bu fark, boğazlardaki karşıt yönlü akıntılarla ilişkilidir.

Dünyanın en tuzlu suları

Okyanuslarla bağlantısı olmayan kapalı göller, buharlaşma nedeniyle çok yüksek tuzluluğa ulaşabilir. Ürdün ile İsrail arasındaki Lut Gölü (Ölü Deniz), yüzde 30’u aşan tuzluluğuyla bilinir; bu oran okyanus suyunun yaklaşık on katıdır. Suyun yoğunluğu o kadar yüksektir ki insan vücudu kolayca yüzeyde kalır. Türkiye’de Tuz Gölü de yaz aylarında suyun büyük kısmının buharlaşmasıyla geniş tuz yataklarına dönüşür ve ülkenin önemli tuz üretim alanlarından biridir.

Deniz suyu içilir mi?

Susuz kalan birinin deniz suyu içmesi durumu düzeltmez, tam tersine kötüleştirir. Okyanus suyunda litre başına yaklaşık 35 gram tuz bulunur; böbreklerimiz ise idrarla bu yoğunluktan daha az tuz atabilir. Bu nedenle vücut, içilen deniz suyundaki fazla tuzu atmak için aldığından daha fazla suyu harcamak zorunda kalır ve susuzluk derinleşir. Kazazedelerin deniz suyu içmemesi yönündeki eski denizcilik kuralı bu yüzdendir.

Deniz suyunu içilebilir hâle getirmek için tuzun ayrılması gerekir. Bugün birçok kıyı ülkesi, suyu çok ince zarlardan yüksek basınçla geçiren ters osmoz yöntemiyle ya da buharlaştırıp yeniden yoğuşturarak tatlı su üretir. Bu tesisler oldukça fazla enerji tükettiği için tatlı su kaynaklarını korumak hâlâ en ekonomik yoldur.

Sık sorulan sorular

Deniz suyu içilebilir mi?

Hayır. Deniz suyundaki tuz oranı vücudun güvenle uzaklaştırabileceği düzeyin çok üzerindedir. Deniz suyu içmek vücuttan daha fazla su kaybına yol açar. İçme suyu elde etmek için deniz suyunun tuzdan arındırılması gerekir.

Göller neden tatlı olabiliyor?

Bir gölün bir çıkışı varsa, yani suyu bir nehirle başka bir yere akıyorsa, içine giren tuz da suyla birlikte dışarı taşınır ve göl tatlı kalır. Çıkışı olmayan kapalı havzalardaki göllerde ise su yalnızca buharlaşarak eksilir, tuz birikir ve göl zamanla tuzlanır.

Tuzluluk deniz canlılarını nasıl etkiler?

Her canlı belirli bir tuzluluk aralığına uyum sağlamıştır. Karadeniz’in düşük tuzluluğu, buradaki tür çeşitliliğinin Akdeniz’den farklı olmasının nedenlerinden biridir.

Sonuç

Denizlerin tuzu, milyonlarca yıldır süren bir döngünün sonucudur: Yağmur kayaları aşındırır, nehirler çözünmüş mineralleri denize taşır, buharlaşma suyu alır ama tuzu bırakır. Deniz tabanındaki kaynaklar da bu birikime katkı sağlar. Türkiye’nin denizleri arasındaki belirgin tuzluluk farkı ise buharlaşma, tatlı su girişi ve denizlerin birbirine bağlanma biçimiyle açıklanır.

İlgili yazılar

• Bal neden bozulmaz?
• Deniz mili ile kara mili farkı