Ay’ın Evreleri Nasıl Oluşur? Yeni Aydan Dolunaya Adım Adım

Ay, gece gökyüzünün en dikkat çekici gök cismidir ve görünüşü her gece biraz değişir. İnce bir hilal olarak başlayan Ay, birkaç gün içinde yarım daireye, ardından tam bir daireye dönüşür ve sonra yeniden incelir. Bu değişime Ay’ın evreleri denir. Pek çok kişi bu değişimin Dünya’nın gölgesinden kaynaklandığını düşünür; oysa gerçek neden bambaşkadır.

Ay kendi ışığını üretmez

Ay’ın kendine ait bir ışığı yoktur; gördüğümüz parlaklık, yüzeyinden yansıyan güneş ışığıdır. Tıpkı Dünya gibi Ay’ın da her an bir yarısı Güneş tarafından aydınlatılır, diğer yarısı karanlıkta kalır. Ay, Dünya’nın çevresinde dolanırken biz bu aydınlık yarının farklı bölümlerini görürüz. Evreleri oluşturan, Güneş, Dünya ve Ay arasındaki açının değişmesidir.

Evreler neden Dünya’nın gölgesi değildir?

Dünya’nın gölgesi Ay’ın üzerine yalnızca Ay tutulması sırasında düşer. Bu da yalnızca dolunay evresinde ve Güneş, Dünya ve Ay’ın neredeyse tam bir çizgi üzerinde sıralandığı özel zamanlarda gerçekleşir. Ay’ın yörüngesi Dünya’nın yörünge düzlemine göre yaklaşık 5 derece eğik olduğu için her dolunayda tutulma olmaz. Günlük olarak gördüğümüz evreler ise tamamen bakış açısıyla ilgilidir.

Buz Neden Suyun Üzerinde Yüzer? Suyun Sıra Dışı Bir Özelliği

×

Evrelerin sırası

1. Yeni ay: Ay, Güneş ile Dünya arasındadır. Aydınlık yüzü Güneş’e, karanlık yüzü bize dönüktür. Bu nedenle Ay neredeyse hiç görünmez; üstelik gündüz, Güneş ile birlikte doğup batar.
2. Büyüyen hilal: Yeni aydan birkaç gün sonra, gün batımından hemen sonra batı ufkunda ince bir hilal görünür.
3. İlk dördün: Ay, yörüngesinin dörtte birini tamamlamıştır. Diskin yarısı aydınlıktır ve Ay öğleden sonra doğup gece yarısı civarında batar.
4. Büyüyen şişkin ay: Aydınlık bölüm yarıdan fazladır ve her gece genişler.
5. Dolunay: Dünya, Güneş ile Ay’ın arasındadır. Ay’ın bize bakan yüzünün tamamı aydınlıktır. Dolunay gün batımında doğar, gün doğumunda batar ve bütün gece gökyüzündedir.
6. Küçülen şişkin ay: Aydınlık bölüm her gece biraz daha azalır.
7. Son dördün: Yine yarım bir disk görürüz, ancak bu kez diğer yarısı aydınlıktır. Ay gece yarısı civarında doğar ve sabah gökyüzünde görülür.
8. Küçülen hilal: Gün doğumundan önce doğu ufkunda ince bir hilal görünür ve ardından döngü yeni ayla yeniden başlar.

Bir döngü ne kadar sürer?

Yeni aydan bir sonraki yeni aya kadar geçen süre yaklaşık 29,5 gündür. Bu süreye sinodik ay denir. İlginç olan, Ay’ın Dünya çevresindeki turunu yıldızlara göre yaklaşık 27,3 günde tamamlamasıdır. Aradaki farkın nedeni, Ay dönerken Dünya’nın da Güneş etrafında ilerlemesidir. Ay’ın Güneş’e göre aynı konuma gelebilmesi için fazladan iki gün kadar yol alması gerekir.

Büyüyen ile küçülen hilali nasıl ayırt edersiniz?

Kuzey yarımkürede, Türkiye’den bakıldığında pratik bir kural işinize yarar: Aydınlık kısım sağ taraftaysa Ay büyüyordur; sol taraftaysa küçülüyordur. Bir başka ipucu da gözlem zamanıdır. Akşam saatlerinde batıda görülen hilal büyüyen hilaldir; sabaha karşı doğuda görülen hilal ise küçülen hilaldir. Güney yarımkürede bakış açısı ters döndüğü için bu kural da tersine işler.

Ay neden hep aynı yüzünü gösterir?

Ay, kendi ekseni etrafındaki dönüşünü, Dünya çevresindeki dolanımıyla aynı sürede tamamlar. Bu duruma kütleçekimsel kilitlenme denir. Bu yüzden Dünya’dan her zaman Ay’ın aynı yüzünü görürüz. “Ay’ın karanlık yüzü” ifadesi yaygın olsa da yanlış bir çağrışım taşır: Ay’ın bizden uzak yüzü de düzenli olarak güneş ışığı alır. Hatta yeni ay evresinde, bize görünmeyen yüz tamamen aydınlıktır.

Ay evreleri ve takvimler

İnsanlık tarihinin pek çok döneminde zaman, Ay’ın evreleriyle ölçülmüştür. Hicri takvim bugün de ayların başlangıcını Ay’ın döngüsüne göre belirler. On iki kameri ay yaklaşık 354 gün ettiği için hicri takvim, Güneş yılına dayanan miladi takvime göre her yıl yaklaşık 11 gün geriye kayar. Ramazan ayının ve dinî bayramların her yıl yaklaşık on bir gün önce gelmesinin nedeni budur.

Sık sorulan sorular

Ay gündüz de görülebilir mi?

Evet. Ay, döngüsünün önemli bir bölümünde gündüz de ufkun üzerindedir. Özellikle ilk dördün ve son dördün evrelerinde Ay’ı öğleden sonra ya da sabah saatlerinde gökyüzünde görmek mümkündür.

Süper ay ne demektir?

Ay’ın yörüngesi tam bir çember değil, hafif bir elipstir. Dolunay, Ay’ın Dünya’ya en yakın olduğu noktaya denk geldiğinde normalden biraz daha büyük ve parlak görünür. Bu duruma halk arasında “süper ay” denir. Fark çıplak gözle çok belirgin olmasa da fotoğraflarda karşılaştırıldığında görülebilir.

Ufka yakınken Ay neden daha büyük görünür?

Bu büyük ölçüde bir algı yanılsamasıdır. Ay’ın ufuktaki ve tepedeki açısal boyutu hemen hemen aynıdır. Beynimiz ufuktaki Ay’ı ağaçlar ve binalarla karşılaştırdığı için onu daha büyük algılar.

Sonuç

Ay’ın evreleri, Güneş tarafından aydınlatılan yarısını Dünya’dan farklı açılarla görmemizin sonucudur; Dünya’nın gölgesiyle ilgisi yoktur. Yaklaşık 29,5 günlük bu döngü yeni ayla başlar, dolunayla doruğa ulaşır ve yeniden yeni aya döner. Aydınlık kısmın hangi tarafta olduğuna bakarak Ay’ın büyüyüp küçüldüğünü kolayca anlayabilirsiniz.

İlgili yazılar

• Artık yıl nedir?
• Gökyüzü neden mavidir?